Kontrola trzeźwości pracowników - czy i jak pracodawca może badać alkomatem?

Pytanie, czy pracodawca może sprawdzać alkomatem, wraca w wielu firmach za każdym razem, gdy pojawia się podejrzenie, że ktoś przyszedł do pracy pod wpływem alkoholu. Od lutego 2023 roku odpowiedź jest jasna: tak, ale pod określonymi warunkami. Temat dotyczy nie tylko produkcji czy transportu, gdzie stawka bezpieczeństwa jest oczywista, ale też biur, magazynów i sklepów, gdzie pracodawca odpowiada za bezpieczeństwo załogi na równi z fabryką. Wyjaśniamy, kto może sprawdzić trzeźwość pracownika, jak wygląda procedura krok po kroku i czego pracodawca nie może zrobić nawet przy uzasadnionym podejrzeniu.

Kontrola trzeźwości w pracy - od kiedy i na jakiej podstawie?

Od 21 lutego 2023 r. Kodeks pracy wprost reguluje tę kwestię w art. 221c. Zgodnie z przepisem, jeśli jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób albo ochrony mienia, pracodawca może wprowadzić kontrolę trzeźwości pracowników. Przed tą datą pracodawca nie miał podstawy prawnej do samodzielnego badania alkomatem - mógł jedynie wezwać policję, która miała wyłączne uprawnienia do takich czynności. Wyrywkowe sprawdzanie pracowników bez podstawy prawnej stanowiło wcześniej naruszenie ich dóbr osobistych. Dziś pracodawca może zrobić to sam, ale musi trzymać się ściśle określonej procedury, która chroni obie strony: pracownika przed dowolnością, a pracodawcę przed zarzutem naruszenia prawa.

Kto może sprawdzić trzeźwość pracownika?

Kontrolę trzeźwości może przeprowadzić sam pracodawca lub osoba przez niego wyznaczona, jeśli w firmie wprowadzono odpowiednią procedurę wewnętrzną. Warunkiem jest jednak wcześniejsze uregulowanie zasad kontroli w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy lub obwieszczeniu, jeśli firma nie ma obowiązku tworzenia regulaminu (dotyczy to pracodawców zatrudniających mniej niż 50 pracowników). Bez takiego dokumentu pracodawca nie może wprowadzić prewencyjnej, wyrywkowej kontroli - nawet jeśli deklaruje dobre intencje. Alternatywnie, w sytuacji uzasadnionego podejrzenia, do zbadania pracownika można wezwać policję, która dysponuje uprawnieniami niezależnie od wewnętrznych regulacji zakładu i może przeprowadzić badanie nawet tam, gdzie firma nie wdrożyła własnej procedury.

Co musi zawierać procedura kontroli trzeźwości?

Alkomat w pracy - przepisy wymagają, by dokument wprowadzający kontrolę wskazywał grupy pracowników objęte badaniem, sposób przeprowadzania kontroli (rodzaj urządzenia, częstotliwość, godziny), zasady przetwarzania danych osobowych oraz okres przechowywania wyników. Pracownicy muszą zostać poinformowani o wprowadzeniu kontroli z co najmniej dwutygodniowym wyprzedzeniem, a nowo zatrudniony pracownik objęty kontrolą musi otrzymać tę informację przed dopuszczeniem do pracy - najpóźniej w ciągu 7 dni od zatrudnienia, według obecnie obowiązującej praktyki. Kontrola nie może mieć charakteru dyskryminującego (nie można np. badać tylko wybranych osób bez uzasadnienia związanego ze stanowiskiem) i musi odbywać się z poszanowaniem godności pracownika - w miejscu zapewniającym dyskrecję, bez publicznego ogłaszania wyników.

Ile promili dyskwalifikuje z pracy?

Kodeks pracy nie posługuje się pojęciem promili, tylko dwoma stanami: stanem po użyciu alkoholu (od 0,2 do 0,5 promila we krwi lub odpowiednio w wydychanym powietrzu) oraz stanem nietrzeźwości (powyżej 0,5 promila). Obydwa stany dyskwalifikują pracownika z dopuszczenia do pracy, przy czym stan nietrzeźwości może dodatkowo skutkować odpowiedzialnością na podstawie Kodeksu wykroczeń. To samo dotyczy substancji działających podobnie do alkoholu - katalog tych środków określa rozporządzenie wykonawcze do Kodeksu pracy.

Co się dzieje, gdy wynik jest pozytywny?

Jeśli badanie alkomatem wykaże, że pracownik jest w stanie po użyciu alkoholu lub w stanie nietrzeźwości, pracodawca ma obowiązek nie dopuścić go do pracy. To samo dotyczy sytuacji, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, a przeprowadzenie badania nie jest możliwe (np. pracownik odmawia lub jego stan nie pozwala na wykonanie testu alkomatem). Pracownik odsunięty od pracy może zażądać badania krwi, jeśli kwestionuje wynik alkomatu - wtedy to on ponosi koszt takiego badania, chyba że wynik okaże się negatywny. Informacja o przeprowadzonej kontroli i jej wyniku trafia do akt osobowych, ale tylko na określony czas - co do zasady nie dłużej niż rok od jej przeprowadzenia, chyba że stanowi dowód w postępowaniu, np. dyscyplinarnym lub sądowym.

Konsekwencje dla pracownika przy powtarzających się naruszeniach

Stawienie się do pracy w stanie po użyciu alkoholu lub środka działającego podobnie może skutkować nie tylko niedopuszczeniem do pracy, ale też karą porządkową (upomnienie, nagana, kara pieniężna) - warunkiem jest wpisanie takiej przesłanki do regulaminu pracy. Przy poważniejszych lub powtarzających się przypadkach pracodawca może rozważyć rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, o ile naruszenie miało charakter ciężki i zagrażało bezpieczeństwu w zakładzie.

FAQ

1. Czy pracodawca może sprawdzać alkomatem bez zgody pracownika?

Tak, o ile w firmie wprowadzono formalną procedurę kontroli trzeźwości w regulaminie, układzie zbiorowym lub obwieszczeniu. Bez takiej podstawy zgoda pracownika jest wymagana.

2. Kto może sprawdzić trzeźwość pracownika poza pracodawcą?

Policja - w każdej sytuacji uzasadnionego podejrzenia, niezależnie od tego, czy firma wprowadziła wewnętrzną procedurę kontroli.

3. Kontrola trzeźwości w pracy - od kiedy obowiązuje?

Od 21 lutego 2023 roku, na mocy nowelizacji Kodeksu pracy wprowadzonej ustawą z 1 grudnia 2022 r.

4. Co jeśli pracownik odmówi badania alkomatem?

Pracodawca nie dopuszcza go do pracy z powodu uzasadnionego podejrzenia. Pracownik może zażądać badania krwi jako alternatywy, jeśli kwestionuje zasadność niedopuszczenia.

5. Jak długo przechowuje się wyniki kontroli trzeźwości?

Co do zasady nie dłużej niż rok od przeprowadzenia badania, chyba że informacja stanowi dowód w postępowaniu - wtedy okres wydłuża się do jego prawomocnego zakończenia.

6. Czy mała firma bez regulaminu pracy może wprowadzić kontrolę trzeźwości?

Tak - jeśli firma nie ma obowiązku prowadzenia regulaminu pracy (mniej niż 50 pracowników), zasady kontroli wprowadza się w formie obwieszczenia, które pełni analogiczną funkcję.

Chcesz wdrożyć zgodną z przepisami procedurę kontroli trzeźwości w swojej firmie? Gremi Personal doradzi, jak ją poprawnie sformułować i wprowadzić.